بانک خون بند ناف

تحقیقات و سرمایه‌گذاری‌های وسیع جهانی در زمینه سلول‌های بنیادی و سرعت چشمگیر در پیشرفت‌های حاصل در درمان بیماری‌های لاعلاج از یک سو و پیشرفت‌های کشورمان در زمینه دستیابی به فناوری سلول‌های بنیادی و کاربرد آن در طب از سوی دیگر ضرورت ایجاد کانونی منسجم جهت برنامه‌ریزی برای کاربردی شدن استفاده از سلول‌های بنیادی (Cell Therapy) را محسوس‌تر ساخته است.
نخستین بانک خون بندناف دنیا در سال ۱۹۹۲ و درایالات متحده آمریکا به بهره‌برداری رسید و تا به امروز در حدود ۲۷ بانک خصوصی و ۲۳ بانک عمومی در آمریکا مشغول به کار هستند. این تعداد بانک که ظرفیت ذخیره سازی آنها چیزی حدود ۶ میلیون نمونه است سالانه نزدیک به دویست هزار نمونه جدید از نوزادان تازه متولد شده را دریافت می‌کنند.
بانک خون بندناف رویان به عنوان نخستین و تنها مرکز جداسازی و ذخیره‌سازی سلول‌های بنیادی در ایران در سال ۱۳۸۳ به همت محققان پژوهشکده رویان جهاددانشگاهی تاسیس شد این مرکز تخصصی با بهره‌گیری از پیشرفته‌ترین ابزار و وسایل تخصصی برای جداسازی، انجماد و نگهداری سلول‌های بنیادی خون بندناف نوزادان در چهارچوب استانداردهای جهانی همت می‌گمارد در حال حاضر بانک خون بندناف رویان به صورت خصوصی فعالیت می‌کند اما به گفته دکتر حمید گورابی رئیس پژوهشکده رویان در ۴ ماه آینده بخش عمومی این مرکز راه اندازی خواهد شد.

گزارش ذیل به معرفی ماهیت، کارکرد و مزایای استفاده از سلول‌های خون بندناف، نحوه عضویت و چگونگی بهره‌مندی از امکانات بانک خون بندناف رویان می پردازد.
خون بندناف خونی است که پس از تولد در بندناف باقی می‌ماند و همراه آن به دور انداخته می‌شود. این خون علاوه بر سلول‌های خونی منبعی غنی از سلول‌های بنیادی خون ساز است. ویژگی مهم سلول های خونی بندناف عدم تکامل سلول‌های خونی از جمله لنفوسیت‌های آن است که در نتیجه احتمال رد پیوندهای انجام شده با این نوع سلول‌ها در مقایسه با پیوندهای مغز استخوان بسیار کمتر خواهد بود. مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که سلول‌های بنیادی خونساز توانایی تمایز به سایر سلول‌ها را نیز دارند که می‌توانند افق جدیدی را برای درمان بیماری ها در آینده‌ای نه چندان دور ترسیم کنند.
بررسی آمار منتشر شده نشان می‌دهد که هر ساله حدود ۳۰۰۰۰ بیمار قابلیت درمان با پیوند سلول‌های بنیادی مغز استخوان، قابل درمان هستند. حدود ۷۵ درصد این بیماران قادر به یافتن یک داوطلب مناسب برای اهداء خون مغز استخوان نیستند. از سوی دیگر جستجوی مراکز ثبت اهداکنندگان مغز استخوان زمان بسیاری به خود اختصاص می‌دهد. در صورتی که ذخیره خون بندناف در زمان کوتاه‌تری انجام می‌شود و تعداد اهداکننده آن نیز بیشتر است. بنابراین در بیماران مبتلا به لوسمی حاد، کم خونی‌ها و نقایس ایمنی که فرصت کوتاهی برای درمان دارند استفاده از خون بندناف جایگزین مناسبی جهت دستیابی به درمان موثر محسوب می‌شود.
بیماریهایی مانند اختلالات سلول‌های بنیادی:کم‌خونی آپلاستیک، کم‌خونی فانکونی و هموگلوبینوری حمله‌ای شبانه (PNH) ، لوسمی‌های حاد: ACL,AML و لوسمی تمایز نیافته حاد، لوسمی های مزمن : CML ،بیماری‌های نقص در تولید لنفوسیت‌ها: لنفوم غیرهوچکین و لنفوم هوچکین ، ناهنجاری‌های ارثی گلبول‌های قرمز : بتا – تالاسمی ماژور و کم خونی سلول داسی شکل، اختلالات سیستم ایمنی مادرزادی: سندرم کاستمن، نقص چسبندگی لکوسیتی و سندرم دی جرج ، نقص ارثی پلاکتی: ترومبوسیتوپنی مادرزادی ، اختلالات پلاسماسل: مولتی پل میلوما، لوسمی پلاسماسل، بیماری‌های ارثی: سندرم لش نیهان، هیپوپلازی غضروف و بیماری‌های آلزایمر، دیابت، پارکینسون، صدمات نخاعی، سکته‌های قلبی و مغزی، بیماری‌های کبدی و دیستروفی عضلانی قابل درمان از طریق سلول‌های خون بندناف هستند.

مزایای استفاده از خون بندناف
مغز استخوان و بندناف هردو واجد سلول‌های بنیادی خونسازند که به بازسازی مجدد سیستم خونی و نیز سیستم ایمنی بدن کمک می‌کنند. مطالعات نشان داده است مغز استخوان دارای بالاترین درصد از سلول‌های بنیادی خونساز (۳-۱ درصد) وخون بندناف دارای ۱-۶/۰ درصد سلول‌های پیش‌ساز خونی و بنیادی خونساز است. در خون محیطی نیز کمتر از ۲/۰ درصد سلول‌های بنیادی خونساز شناسایی شده است.
مزایای استفاده از خون بندناف در مقایسه با مغز استخوان به این شرح است:
۱- میزان واکنش‌های رد پیوند علیه میزبان (GVHD) در گیرندگان خون بندناف نسبت به خون مغز استخوان کمتر است. GVHD واکنش جدی و گاه مرگبار به دنبال پیوند مغز استخوان است که در این حالت سلول‌های ایمنی فرد دهنده پیوند، به بدن میزبان حمله می‌کند و آسیب به بخش‌هایی از بدن میزبان را موجب می‌شود.
۲- حضور سلول‌های اولیه و نابالغ سیستم ایمنی در خون بندناف سبب کاهش رد ایمنولوژیک پیوند نسبت به مغز استخوان می‌شود. به طوری که رد پیوند شدید در حدود ۶۰ درصد از پیوندهای مغز استخوان و در ۱۰ درصد از پیوندهای خون بندناف دیده شده است .
۳- با استفاده از خون بندناف، امکان انجام پیوند موفق با تشابه کمتر HLA بین دهنده و گیرنده نسبت به خون مغز استخوان بیشتر است لذا تعداد زیادی گیرنده را دربرخواهد گرفت.
۴- اهداء خون بندناف خطری برای اهداکننده آن (جنین و مادر) به دنبال ندارد.
۵- جمع‌آوری خون بندناف نسبت به مغز استخوان ساده‌تر و آسان تر صورت می‌گیرد. به این ترتیب که پس از تولد نوزاد، بندناف و جفت جدا و خون آن توسط کیسه و یا سرنگ جمع‌آوری می‌شود. طی این فرآیند به مادر و فرزند آسیبی وارد نمی‌شود. علاوه بر آن که این کار کاملاً بدون درد انجام می‌شود.
این در حالی است که جمع‌آوری خون مغز استخوان نیازمند روش‌های جراحی است و معمولاً تحت بیهوشی صورت می‌گیرد و می‌تواند همراه با درد برای دهنده باشد.
۶- میزان ابتلا به عفونت‌های ویروسی فرد دهنده از جمله سایتومگالو ویروس در خون بندناف کمتر از خون مغز استخوان است (در پیوندهای مغز استخوان شیوع این ویروس ۶۰-۴۰ درصد و در پیوندهای خون بندناف ۱۰ درصد گزارش شده است).
۷- سلول‌های بنیادی و پیش‌سازی خون بندناف نسبت به مغز استخوان قدرت تکثیر بیشتری دارند.
۸- به علت آن که روزانه تعداد بسیاری نوزاد متولد می‌شود، لذا تعداد زیادی واحد خونی در دسترس بوده که این امر استفاده از آنها را آسان می‌سازد.
۹- مطالعات نشان داده‌اند که سلول‌های بنیادی بندناف سلول‌های خونی بیشتری نسبت به مغز استخوان تولید می‌کنند. (سلول‌های خون بندناف ۱۰ برابر سلول بیشتر تولید می‌کنند و بنابراین با تعداد کم سلول نیز می‌توان پیوند موفقی داشت).

محدودیت‌های استفاده از خون بندناف
۱- حجم خون بندناف و تعداد سلول‌های بدست آمده از آن محدود است. بنابر نوع خون‌گیری میزان حجم خونی که از بندناف گرفته می‌شود متغیر است (۲۰۰-۳۰ میلی لیتر) و به همین دلیل نیز تعداد سلول‌ها محدود است (۱۰۰۰-۸۰ میلیون سلول).
۲- این سلول‌ها براساس نوع ذخیره‌سازی، تنها یک یا دوبار قابل استفاده‌اند و برخلاف مغز استخوان که می‌توان از دهنده چندین بار خونگیری کرد، تنها یک بار فرصت خونگیری از بندناف وجود دارد و آن هم زمان زایمان است .
۳- حضور بیماری‌های ژنتیکی نهفته در خانواده و امکان انتقال به گیرنده نیز استفاده از خون بندناف را محدود ساخته است.
۴- مدت زمان موردنیاز برای لانه‌گزینی سلول‌های بنیادی بندناف نسبت به خون محیطی و مغز استخوان بالا است و در نتیجه جایگزینی سلول‌ها و تولید سلول‌های جدید خونی با تاخیر انجام می‌گیرد.
۵- امکان آغشتگی با خون مادری هنگام خونگیری از جمله موارد دیگری است که استفاده از خون بندناف را دچار مشکل ساخته است.

مدت زمان نگهداری خون بندناف
از نظر تئوری سلول‌های بنیادی را می‌توان به مدت نامحدود نگهداری کرد. از لحاظ تجربی و عملی اولین انجماد خون بندناف در سال ۱۹۷۰ انجام گرفته است و بنابراین حداکثر زمان تجربی حاصل نزدیک به ۳۰ سال است. به این ترتیب نهایت زمان نگهداری همچنان مورد سوال است . نتایج آزمایش‌های انجام شده بر روی نمونه‌هایی که ۱۵ سال بعد از انجماد مورد بررسی قرار گرفته‌اند گویای سالم بودن نمونه‌ها بوده و توانایی آنها در بازسازی مجدد سیستم خونساز بوده است .
برای نگهداری و ذخیره‌سازی طولانی‌مدت خون بندناف بهتر است نمونه واجد خصوصیات زیر باشد:
۱- بهتر است مادر ضمن برخورداری از سلامت کامل، بیش از ۱۸ سال سن داشته باشد.
۲- خون بندناف نوزاد مادران مبتلا به بیماری ایدز و یا در معرض خطر منجمد و ذخیره نمی‌شود.
۳- موارد دیابت وابسته به دارو کاندید مناسبی برای ذخیره‌سازی نیستند ولی منعی نیز در گرفتن خون از مادران مبتلا به دیابت وابسته به بارداری برای ذخیره سازی خون بندناف وجود ندارد.
۴- وجود آنتی ژن هپاتیت B و یا آنتی بادی هپاتیت C مانع عمل ذخیره سازی و انجماد می‌شود.
۵- خون بندناف از مادرانی که واجد سرطان‌های پوستی بهبود یافته‌اند (Basal cell, Squamous cell) پذیرش خواهد شد اما در سایر سرطان‌ها قابل پذیرش نیستند.
۶- خون بندناف نوزاد مادرانی که تحت عمل پیوند قلب، ریه، کلیه، مغز استخوان یا هر پیوند عضو دیگری قرار گرفته‌اند، با صلاحدید بانک نگهداری خواهد شد.
۷- منعی برای نگهداری خون بندناف مادرانی که بیش از سه سال از درمان مالاریای آنها گذشته است و یا یک دوره کامل از مصرف داروی ضدمالاریا را پشت سرگذاشته‌اند، وجود ندارد.

فرایند آماده سازی و ذخیره‌سازی خون بندناف
هر نمونه خون پس از ورود به بانک خون بندناف واجد یک شناسه می‌گردد و سپس مراحل زیر بر روی آن صورت می‌گیرد:
۱- آماده کردن خون جهت انجماد: ابتدا حجم نمونه دریافتی ثبت و در صورت نیاز شمارش اولیه انجام می‌شود. سپس گلبول‌های قرمز از مجموعه خونی جدا می‌شود و حجم نمونه کاهش می‌یابد. بعد از افزودن مواد ضدانجماد سلول های جداشده درون کیسه‌های مخصوص انجماد قرار می‌گیرند و به طور تدریجی منجمد می‌شوند. نمونه‌ها پس از گذر از مراحل مختلف کنترل کیفی و پس از تایید آزمایش‌های لازم، در تانک های نیتروژن قرار می‌گیرد و در دمای ۱۹۰- درجه سانتی‌گراد منجمد و به مدت ۱۵ سال نگهداری می‌شوند.
بعد از اتمام فرایند ذخیره‌سازی، کارت مخصوصی که حاوی اطلاعات نمونه منجمد شده و نتیجه آزمایش‌های به عمل آمده است به آدرس اعضا فرستاده خواهد شد. تمامی نمونه ها در بدو ورود واجد شناسنامه می‌شوند و اطلاعات به طور محرمانه نگهداری می‌شوند.
۲- تائید سلامت نمونه‌های دریافتی: از آنجا که سلامت نمونه‌ها قبل از مراحل انجماد و نگهداری حائز اهمیت است آزمایش‌های زیر بر روی هر نمونه قبل از انجماد صورت می‌گیرد:
آزمایش‌های کنترل آلودگی‌های ویروسی: شامل HIVI/II, HCV, , HBV , HTLVI/II و CMV
آزمایش‌های میکروبی: شامل تست‌های هوازی و بی‌هوازی
تعیین تعداد سلول‌ها و درصد سلول های زنده در نمونه
تعیین درصد و تعداد سلول‌های بنیادی (CD45+ و CD34+ ) در هر نمونه توسط فلوسیتومتری
بررسی عملکرد سلول‌های بنیادی خون بندناف توسط روش سنجش کلنی
تعیین HLA هر نمونه (به درخواست والدین)

نحوه عضویت در بانک خون بندناف رویان
بانک خون بندناف واحدی است که طبق توافق با والدینی که مادر در ماه‌های آخر بارداری یا زایمان بسر می‌برد حفظ و نگهداری خون بندناف نوزاد را در شرایط مناسب و زمان مورد توافق برای استفاده احتمالی نوزاد یا خانواده او در آینده به عهده می‌گیرد. حفظ ونگهداری سلول‌های بنیادی خون بندناف برای استفاده احتمالی در آینده انتخابی استکه امروزه تعداد زیادی از مادران و پدران در سراسر جهان برای تضمین سلامت فرزندان خود مورد توجه قرار می‌دهند.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × 2 =